May 4th is Remembrance Day in the Netherlands. Shortly before 8 the national ceremony at Dam Square in Amsterdam is usually attended by thousands, filling the square. The entire population observes 2 minutes of silence at 20:00hrs.

But this 75th Remembrance Day is not just silent for 2 minutes, but was eerily silent throughout. An empty Dam Square with just 6 people attending (the King and Queen, the PM, Amsterdam’s Mayor, a representative of the armed forces, and a member of the May 4th /5th national committee). Standing 1.5 meters apart.

Where each community in the country usually has their own local ceremony, none took place this year. The King gave a speech on that empty Dam Square, where normally he doesn’t, talking about how we are currently voluntary relinquishing some of our freedoms, while remembering when that freedom was taken by force and we fought to get it back. This is the weirdest Remembrance Day in memory.

In deviation from the usual flag protocol for this day, which calls for flags at half mast from 18:00 until sunset, today the protocol asked for flags at half mast from dawn. There were more flags flying than usual in our part of town.

The Guardian has been playing with data that TomTom navigation software collects on congestion, the traffic index. The article has a range of graphs for cities worldwide, showing how city traffic is reduced due to various measures trying to stem the pandemic.

At the bottom of the article is a small search box where you can get the graphs for cities not mentioned in the article.
TomTom’s index contains it seems quite a few Dutch cities, perhaps because it’s a Dutch company. So I went ahead and grabbed a few screenshots for Dutch cities, amongst which my hometown.

TomTom sells services on the data they collect, so there doesn’t seem to be anything available to download for yourself. They do have a similar search tool on their site which gives slightly different perspectives on the data they have. Below for Amersfoort the traffic density for the past week. It basically shows us what we feel outside: every day is like Sunday traffic.

Het NRC meldt dat er een spoedwet komt om de noodmaatregelen tegen de pandemie juridisch beter te borgen. Na een korte uitwisseling (via Mastodon) met Remkus de Vries hierover, schrijf ik mijn gedachten er bij maar eens uit.

Tot nu toe gold ‘nood breekt wet’: de momenteel afgekondigde maatregelen zijn bij wijze van noodverordening ingevoerd. Daarin staan dingen die strijdig zijn met de grondwet (zoals samenkomstverboden) en verschillende rechten in de praktijk opschorten. Dergelijke noodverordeningen zijn door de 25 veiligheidsregio’s ingesteld, onder coördinatie van ministeries. De veiligheidsregio’s worden bestuurd door de burgemeesters van de gemeenten in die regio, en zij zijn het die de verordeningen invoeren. Ik heb een aantal van die verordeningen gelezen, en hoewel er wel doelbinding in staat (de verordening is direct gekoppeld aan de pandemie), stond er geen einddatum in. Daarnaast is er geen parlementaire controle op deze gang van zaken, want langs die weg komt het niet tot stand. Verder maakte ik me niet heel veel zorgen over die noodverordeningen, juist omdat het de ongeveer 400 burgemeesters zijn die het instellen. Zoveel anti-democraten staan er niet tegelijk op in ons land, en als er maar een enkeling daarvan publiekelijk zijn steun terugtrekt valt het geheel vanzelf in duigen.

De nieuwe wet moet nu de noodverordeningen gaan vervangen. Dat is op zich logisch, die verordeningen zijn bedoeld voor de korte termijn tijdens een acute crisis. In die eerste chaotische fase houd je rekening met verschillende mogelijkheden, zo waren er in 2000 na de vuurwerkramp bij ons in Enschede het eerste weekend blokkades op de snelwegen om ramptoerisme te voorkomen, en staan sinds het begin van de pandemie mariniers stand-by in Doorn om binnen 6 of 12 uur ingezet te worden voor het bewaken van de openbare orde.
Na een eerste vaak wat chaotische fase ontstaat er een nieuw plateau waarin je voor de middellange termijn de boel moet regelen. Van acute crisis naar langere uitzonderlijke situatie. Dan is er behoefte aan stabielere regels en onderbouwing daarvan, omdat de medewerking en het vertrouwen van ons als burgers anders terecht afnemen naarmate de tijd vordert. Die fase is nu duidelijk aangebroken, de eerste piek van de epidemie in ons land wordt langzaam gepasseerd, en het is helder dat totdat er een vaccin of behandeling is, danwel we allemaal het virus gehad hebben, we rondom het evenwichtspunt maatregelen moeten op- en afschalen om te zorgen dat het zorgsysteem kan blijven functioneren. Die periode duurt nog wel een jaar, of misschien wel twee. Er wordt gekozen voor een nieuwe wet, in plaats van een nu al wel mogelijk zwaarder middel, het verkondigen van de noodtoestand. Dat zwaardere middel is door zijn zwaarte ook ongerichter, en de steun er voor zal eveneens snel afbrokkelen als men die noodtoestand niet om zich ook zo voelt zoals in de eerste chaos van een crisis.

Die nieuwe wet wordt nu aangekondigd als tijdelijk en gericht op de pandemie. Maar de ervaring leert dat wat als tijdelijk wordt aangekondigd en gestart lang niet altijd tijdelijk blijft. De ervaring leert ook dat een langzaam kruipende scope, leidend tot het gebruik van regelingen voor doeleinden waarvoor die regelingen niet tot stand zijn gebracht, niet ongebruikelijk is (anti-terreurwetgeving is er een mondiaal voorbeeld van).

In complexe situaties kun je weinig voorzien, ervaring van eerder heeft geen voorspellende waarde voor de toekomst. Daarom zijn heldere grenzen en waarden noodzakelijk. Dat doe je voor kinderverjaardagsfeestjes (niet van de oprit af! blijf met je tengels uit de drankkast! niet met schoenen aan naar binnen rennen!), en dat moeten we ook doen voor een spoedwet als deze. Dat het een spoedwet is wil niet zeggen dat het ok is om je principiële afwegingen opzij te zetten, omdat je denkt dat je dat later wel kunt repareren. Juist andersom, bij een spoedwet moet je zeer strikt zijn met je voorwaarden, zodat je daarbinnen bewegingsruimte hebt om situationeel te schakelen naar wat nodig is. (Dat zagen we afgelopen weken ook met de Corona-apps. Daar werden principiële uitgangspunten opgesteld, maar vervolgens niet gehanteerd bij het filteren van kandidaten. Dan krijg je “Ja privacy heel belangrijk, dat lossen we straks wel op”, met als gevolg dat geen van de uiteindelijk voorgestelde apps door de beugel kon. Dat had je ook kunnen weten voor de ‘appathon’ begon, bij die allereerste filtering omdat je daar je uitgangspunten al losliet.)

Wat mij betreft zijn lakmoesproeven voor een spoedwet*:

  • De wet is gekoppeld aan de Corona epidemie. De wet kan niet worden gebruikt voor zaken die niet bijdragen aan de bestrijding van de epidemie. Elke getroffen maatregel op basis van deze wet moet gemotiveerd worden op basis van de epidemie.
  • Er staat een einddatum in de wet, waarop deze zijn geldigheid verliest. Alleen aangeven dat het een ‘tijdelijke’ wet betreft is niet genoeg. Een einddatum is nodig.
  • Die einddatum is dichterbij gesteld dan dat we nu denken dat de pandemie duurt. Dus niet over 2 jaren, maar over maximaal een paar maanden.
  • De wet kan alleen worden verlengd als het parlement voor verlenging stemt onder vaststelling van een nieuwe einddatum die wederom hooguit enkele maanden in de toekomst ligt.
  • Naast een einddatum waarop de wet zonder verlenging buiten kracht raakt, is ook opgenomen wat de maximale termijn is waarna verlenging door het parlement niet meer mogelijk is. Daarmee is gegarandeerd dat vooraf bekend is wanneer de wet uiterlijk buiten werking treedt.
  • Het is niet voldoende dat het parlement niet tegen verlenging gestemd heeft. Het parlement moet voor verlenging stemmen. Als er geen stemming plaats heeft gevonden bijvoorbeeld dan vervalt de wet op de dan geldende door het parlement vastgestelde einddatum.
  • De wet geeft een limitatieve opsomming van onder de wet mogelijke maatregelen die grondwettelijke rechten geheel of gedeeltelijk opschorten. Wat niet in die opsomming staat is niet mogelijk als maatregel. Het parlement kan bij verlenging de limitatieve opsomming inkorten.
  • De maatregelen worden alsnog via verordeningen in de veiligheidsregio’s, met de zelfde einddatum als de wet, van kracht. Die verordeningen bevatten de motivatie voor de inzet van elke specifieke maatregel. Dit maakt regionale variatie mogelijk, en dwingt tot motivatie van maatregelen in regionale context. Wat nuttig is voor Noord-Brabant is dat wellicht niet voor Friesland. Wat passend is voor de kust of de Amsterdamse binnenstad is dat niet automatisch ook voor de Drentse hei of het grensgebied met Duitsland. En vice versa.
  • Burgers staat de gang naar de rechter vrij om de toepassing van een maatregel en de motivatie daarvoor op basis van het eerste uitgangspunt te laten beoordelen.
  • De nationale ombudsman is daarnaast aangewezen voor het ontvangen van klachten over de inzet van maatregelen, en doet verslag daarover aan het Parlement en het algemeen publiek op zijn minst voor elke stemming over verlenging of zoveel vaker als de ombudsman daar het belang van ziet. De overheid voert gedurende de looptijd van de wet actief campagne om mensen op de mogelijkheid tot klachten indienen te wijzen. De aantallen ontvangen klachten en de aard van de klachten worden doorlopend actief openbaar gemaakt door de ombudsman. De spoedwet mag niet de werking van artikel 78a van de Grondwet inperken (die de ombudsman en andere Hoge Colleges van Staat regelt).
  • De wet stelt niets over benodige of gewenste dataverzameling, noch stelt het het algemeen belang van openbaarheid buiten werking of ter discussie. Integendeel, de wet eist actieve openbaarmaking door betrokken overheden van alle documentaire informatie die betrekking heeft op de ten uitvoerlegging van de spoedwet. Het bijzondere karakter van de wet maakt actieve volledige transparantie van het gebruik van die wet noodzakelijk.

Met dergelijke voorwaarden maakt nood met meer waarschijnlijkheid een redelijke wet, en breekt de nood niets onvervangbaars.

Ik vertrouw er op dat de liberale premier niet genegen zal zijn om het werk van Thorbecke ongedaan te maken. Maar er zitten meerdere anti-democraten in het parlement, en er komen verkiezingen. Het is riskant om op enig moment uit gevoelde nood ambigue wetten aan te nemen zonder op voorhand een uiterste houdbaarheidsdatum, andere harde grenzen en volledige transparantie over het gebruik van de wet daarin vast te leggen.

Zodra het wetsontwerp naar de Tweede Kamer gaat zullen we zien of het kabinet op zoek is naar een voldoende stevig hek, of alleen lippendienst bewijst aan tijdelijkheid en proportionaliteit.

*Ik ben geen jurist. De opsomming is dus een mening, ongeacht wat wel en niet mogelijk is in ons wetgevingsproces. De opsomming is gebaseerd op omgang met complexiteit: het trekken van zo duidelijk mogelijke grenzen, die nodig zijn om in een complexe situatie te kunnen handelen. Naast duidelijk, moeten die grenzen proportioneel zijn en eenmaal geplaatst absoluut (als je een paard in een weiland wil houden zet je een hek om het weiland, niet om de polder waarin het weiland ligt, en niet willekeurig op verschillende plekken midden in het weiland.). Met die grenzen mag niet gemarchandeerd worden (Als het hek eenmaal om het juiste weiland staat verplaats je het niet), want dat leidt van complexiteit snel terug naar chaos, in plaats van naar meer voorspelbare stabiliteit op termijn.

Google has released the statistics for the mobility and location data they gather a.o. from all the mobile devices that share their location with them. Below are the results for our region.

It shows nicely the beginning of the soft lock-down, starting with the announcement on March 12th, that from the 13th working from home was the default, and from the evening of March 15th the closure of all restaurants, schools etc. You see the enormous decline in use of transit, the drop in general retail and recreation, the drop in workplace presence due to skiing holidays and then the work from home measure, and the peak in grocery and pharmacy visits right after when the lock-down measures came into force, resulting in empty shelves in the super markets. This type of data is probably not extremely useful on a day to day basis, but it is useful to get a general feeling for how well people are complying with measures, as well as to detect the moment when things get back to their regular patterns. I know e.g. debet and credit card transactions similarly can be and are being used to determine e.g. if a community has returned to normal after for instance a hurricane or another emergency.

Bookmarked Our Life In Times of COVID-19 (David Orban)
I have been in full lockdown in Italy, outside of Bergamo in the North, which has the highest concentration of infected people and fatal cases, for the past two weeks. The streets are empty. There …

My blogging friend David Orban lives close to Bergamo, the epicenter of Italy’s Covid19 epidemic. I had been wondering how he was doing, and last week he posted an update. It reads as an odd mix of being comfortable at home in the spring, a lazy Sunday that in Italy has been stretching over 3 weeks now, personal concerns over family, and the awful realisation that the silence outside actually conveys the enormity of it all:

Since there is no traffic, [ambulances] don’t even use the sirens, in order not to unnerve you. The churches stopped ringing their bells when people die, as it would just keep ringing.