It’s finally here, published today: the proposal for the EU High Value Data list. The list for the first time makes open data publication mandatory for government concerning (for now) 6 themes (geographic information, meteorology, mobility, statistics, earth observation and environment, and company information). Already in September 2020 an impact assessment and advice on policy options was delivered to the European Commission. I was part of that assessment team, and responsible for the themes Meteorology, Earth Observation and environment. Now we get to see what has been proposed to be implementend in law. I haven’t read it yet, will do that tomorrow first thing, but wanted to share the link here. There’s a window for feedback on the proposal open until 21 June 2022.

Gebookmarkt Schoon water is in Nederland nog ver weg (door Marcel aan de Brugh in NRC)

In mijn werk aan de kansen, gevolgen, implementatie en hobbels rond de nieuwe Europese digitale en data-wetgeving zijn links naar beleidsdossiers als de energietransitie, de omgevingswet en hier de kaderrichtlijn water onvermijdelijk, en zelfs de bedoeling: de Europese Green Deal verwijst expliciet naar de Europese datastrategie. Bijvoorbeeld als het om digitale rapportages gaat die rechtstreeks voortkomen uit (open) brondata i.p.v. zelfrapportage uit een Lidstaat. Dat maakt de Data Governance verordening en de Open Data richtlijn (nog altijd niet in Nederlandse wetgeving omgezet), met de bijbehorende verplichtingen rond de Europese High Value Data lijst van belang in dit beleidsthema, evenals de voorziene GreenData4All richtlijn die ook de regelgeving rondom milieugegevens zal moderniseren in het licht van die datastrategie.

De kwaliteit van beschermde wateren loopt zo sterk achter op Europese normen, dat het een grond kan vormen om economische activiteiten te blokkeren, zoals in de stikstofcrisis is gebeurd.

In de Europese Unie moeten vanaf 2027 alle aan Brussel gerapporteerde wateren in „een goede ecologische toestand” zijn. Dat is wettelijk bepaald in de Kaderrichtlijn Water, die sinds 2000 van kracht is. In 2019 was minder dan 1 procent in die vereiste goede ecologische toestand…

Marcel aan de Brugh in NRC


De Nieuwe Maas in Rotterdam, een van de ruim 700 Nederlandse wateren waar het om gaat. Foto Ton Zijlstra, licentie CC BY NC SA

Vandaag sluit de internetconsultatie voor de implementatiewet van de open data richtlijn. Ik schreef er met Kerst al over. Zojuist diende ik mijn zienswijze op het wetsvoorstel in. Die is samen met de andere openbare reacties beschikbaar online.

Als basis voor mijn reactie vergeleek ik de ontwerptekst (pdf), de memorie van toelichting (pdf), de Europese open data richtlijn, en ook de tekst van de huidige hergebruikswet. Want ook van wat er niet verandert kun je iets vinden tenslotte. Mijn/onze ervaringen in het veld sinds de allereerste open data richtlijn van kracht werd, vormen de bril die ik opzette.

Oorspronkelijk zou ik mijn reactie schrijven vanuit het perspectief van een klant. Maar na grondige beschouwing wordt die niet of nauwelijks geraakt door de wijzigingen, en dat maakte een reactie vanuit die organisatie niet heel nuttig. Tegelijkertijd is er wel genoeg te zeggen over het wetsvoortsel. Dus deed ik het vanuit mijn persoonlijke perspectief, en dat van ons bedrijf.

Het is prettig te zien dat ook andere organisaties hebben gereageerd. Dat maakte het mogelijk om zelf nog een paar dingen aan te voeren die anderen juist niet noemden, en er op te vertrouwen dat andere punten al voldoende door andere partijen waren belicht.

Nu is het wachten op het uiteindelijk voorstel, en de goedkeuring daarvan. Nederland is laat met deze wet, hij had vorig jaar juli al van kracht moeten zijn. De invoering van de Open Data richtlijn is één van de bouwstenen van de Europese datastrategie, en er staat veel te gebeuren. Dus hoog tijd dat Nederland hier stappen in zet. Dan kunnen we ook makkelijker met elkaar de kansen die er bij horen verzilveren.

In juni 2019 nam de Europese Unie een nieuwe Open Data Richtlijn aan. Deze moest vervolgens binnen 2 jaren in alle Lidstaten in nationale wetgeving worden omgezet. Dat is in veel landen niet op tijd gebeurd, waaronder in Nederland. Ondermeer door de pandemie ging de aandacht naar andere dingen. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft de draad een tijdje geleden weer opgepakt, en dat resulteert in een Kerstcadeautje: de internetconsultatie voor de nieuwe Wet Hergebruik Overheidsinformatie is op 24 december geopend. Tot 6 februari kan iedereen zijn inzichten delen over de ontwerptekst.

De nieuwe Open Data Richtlijn breidt de scope van organisaties die onder de Richtlijn uit, voegt dynamische data nadrukkelijk toe (vroeger kwamen overheden er mee weg om real time meetgegevens niet te delen omdat op het moment van aanvragen die gegevens nog niet bestonden, alleen een jurist met ‘nee’ als uitgangspunt verzint zoiets) en voegt een lijst verplichte open data publicaties toe (die regels moeten nog in een aparte wet gepubliceerd worden, de Europese Commissie heeft dat nog niet gedaan, al zou dat al een jaar geleden rond zijn).
Verder worden weer stappen gezet in het verder beperken van exclusieve overeenkomsten en het vragen van geld voor gegevensverstrekking, zoals vorige edities van deze Richtlijn ook telkens deden.

Ik ga dit kerstcadeau nog niet openmaken, maar neem in januari uitgebreid de tijd om de tekst te lezen en zonodig van opmerkingen te voorzien.

(Full disclosure: ik werkte in 2017/2018 mee aan de evaluatie en impact assessment van de vorige Hergebruiksrichtlijn. De resultaten daarvan hebben mede de inhoud van de nieuwe Open Data Richtlijn in 2019 bepaald.)

De Rechtbank Midden-Nederland heeft op 22 december een belangrijke uitspraak gedaan. De Kamer van Koophandel (KvK) kan zich niet beroepen op het databankenrecht in het stellen van eisen aan gebruikers van de data uit het Handelsregister.

De KvK had per 1 januari 2021 haar voorwaarden aangepast en daarbij het databankenrecht voor zichzelf geclaimd. Dit was een redelijk verbijsterende stap, die ik zelf interpreteerde als bewust obstructieve handeling vooruitlopend op een mogelijke verplichting tot open data binnen de nieuwe Hergebruiksrichtlijn / Open Data Richtlijn. Die nieuwe Hergebruiksrichtlijn verbiedt namelijk in Artikel 1.6 het gebruik van het databankenrecht door publieke instellingen (zoals ZBO’s als KvK ook) om extra toegangsrestricties te kunnen opleggen behoudens wat is toegestaan in de Hergebruiksrichtlijn zelf. Dat wist de KvK uiteraard ook sinds 2019, en dus was het tevoren een nieuwe status quo proberen te creëren (zodat je die kunt verdedigen tegen de ‘overmatige’ eisen van nieuwe regels) een daad van obstructie in mijn ogen.

Die in 2021 verwachte verplichting is er overigens nog niet. Enerzijds omdat Nederland in gebreke is gebleven bij het aanpassen van de Wet Hergebruik Overheidsinformatie dat afgelopen juli rond had moeten zijn (en daarvoor in het strafbankje is gezet door de EU). Anderzijds omdat de implementatiewet t.a.v. verplichte open data die een jaar geleden al bekend had zullen zijn nog altijd niet gepubliceerd is (waarschijnlijk door politieke onenigheid tussen lidstaten over precies diezelfde handelsregisters.).

Terecht is over de nieuwe gebruiksvoorwaarden een zaak begonnen door een aantal commerciële hergebruikers van informatie uit het Handelsregister. In deze zaak is nu uitspraak gedaan.

Die uitspraak zaagt de stoelpoten onder KvK weg. Waar de Hergebruiksrichtlijn stelt dat het hebben van databankenrecht de werking van de Hergebruiksrichtlijn kan beperken, maar dat overheden zich daar niet op mogen beroepen, stelt de rechter dat de KvK helemaal geen databankenrecht heeft.

In 2009 hadden we al de Landmark zaak tegen de Gemeente Amsterdam waar de rechter uitsprak dat de Gemeente geen producent in de zin van het databankenrecht is omdat de Gemeente niet aan de investeringsvoorwaarde voor toekenning daarvan voldeed.

In de nu gedane uitspraak wordt door de rechter erkend dat de KvK weliswaar flinke inspanningen investeert in het opbouwen van het Handelsregister. Maar omdat er geen enkel financieel risico is voor die investering (wettelijk gedekt door de overheid), en omdat het de uitvoering van een wettelijke taak betreft die de investering noodzakelijk maakt, is er geen economische rechtvaardigingsgrond voor databankenrechten. De KvK is, aldus de uitspraak, geen producent in de zin van de Databankenwet. Daarmee is er een streep getrokken door de obstructieve elementen in de gebruiksvoorwaarden van de KvK die begin dit jaar zijn ingevoerd.

In deze context is ook de recente (10-12) brief aan de Tweede Kamer van de Minister van EZK over de datavisie van het Handelsregister interessant. Daarin wordt ondermeer ingegaan op problemen die ervaren worden met het Handelsregister. Het gaat dan tegelijkertijd om teveel toegang en hergebruik, als om te weinig toegang en hergebruik. De brief positioneert dat als een tegenstelling tussen privacy en transparantie, maar dat is een vals dilemma. Je kunt gerust beiden maximaliseren.
EZK stelt, terecht, dat het hebben van een betaalmuur geen privacybescherming kan zijn (het betekent hooguit dat alleen mensen met iets meer te besteden je privacy schenden), en stelt ook terecht het maatschappelijk belang van openbare informatie over rechtspersonen centraal (ik schreef er al eerder over, in ruil voor het zichtbaar maken van wie ik ben als ondernemer, zodat anderen kunnen nagaan met wie ze te maken hebben, krijg ik als ondernemer ook bepaalde voordelen en rechtsbescherming die me in mijn ondernemendheid kunnen stimuleren).
Wat niet klopt in de brief van EZK is dat de voorstanders van open data alleen naar de socio-economische opbrengsten zouden kijken, en EZK probeert ook nog eens aan te voeren dat de socio-economische voordelen die met die data elders zijn bereikt misschien door andere oorzaken zijn ontstaan. Hier wordt kennelijk ook verwezen naar het nog niet openbaar gemaakte maar wel gepubliceerde advies over de verplichte open data. Daarin wordt inderdaad bijna niets gezegd over bescherming van persoonsgegevens, omdat dat door de Europese Commissie nadrukkelijk buiten scope van het onderzoek en advies was geplaatst. De AVG is gewoon een gegeven.

Er is volgens mij niemand die de privacy problemen rond het Handelsregister miskent. Zoals bijvoorbeeld dat tweederde van alle rechtspersonen op een woonadres van iemand (zoals ik) staan.

De volgorde van redenering t.a.v. open data begint namelijk met de bescherming van persoonsgegevens:

De AVG beschermt persoonsgegevens en werkt beperkend op de WOB (WOO).
Wat openbaar is wordt geregeld in de WOB (WOO), met persoonsgegevens als uitzonderingsgrond, en een aantal specifieke wetten (bijv Handelsregisterwet, Kadasterwet). Die laatsten, de Handelsregisterwet en Kadasterwet maken een gerichte afweging t.a.v. het maatschappelijk belang van openbaarheid in het economisch verkeer van bepaalde persoonsgegevens versus de bescherming van persoonsgegevens.
De Hergebruiksrichtlijn stelt dat wat openbaar is, herbruikbaar moet kunnen zijn.
De Implementatiewet m.b.t. High Value Data in de Hergebruiksrichtlijn maakt het pro-actief voor hergebruik publiceren van sommige data die herbruikbaar moet kunnen zijn verplicht (waaronder waarschijnlijk het Handelsregister).

De AVG en de Hergebruiksrichtlijn met de Implementatiewet EU High Value Data zijn gelijktijdig van groot maatschappelijk belang voor iedereen, en dat is niet strijdig met elkaar. Ook niet bij het Handelsregister. De bewegende delen zitten in de Handelsregisterwet en de praktische informatiehuishouding van de KvK. Daar moeten de problemen worden opgelost. Niet met pogingen het zo in te richten dat je als KvK vooral zelf niets hoeft te doen door je voorwaarden aan te passen. Het is een herkenbaar patroon dat we ook bij de WOO al zagen. De VNG/Gemeenten vonden voldoen aan de WOO eerst te duur, en kregen toen extra de tijd van Tweede Kamer om e.e.a. te regelen, om vervolgens bij voorbaat al te zeggen dat het nooit gaat lukken. De EU open data verplichting voor het Handelsregister is net zomin als de invoering van de WOO voor gemeenten het probleem. De nieuwe wetten maken alleen heel nadrukkelijk zichtbaar dat de KvK, en m.b.t. de WOO de Gemeenten, hun informatiehuishouding niet op orde hebben. De inspanningen die nodig zijn om te kunnen gaan voldoen zijn namelijk niet de invoeringskosten van die wetten, maar zijn de optelsom van achterstallig onderhoud aan je informatiehuishouding, legacy systemen en als organisatie nalaten vooruit te kijken in je eigen informatievak startend vanuit de positieve impact die je op de omgeving nastreeft. Die optelsom van organisatiegebreken wordt nu slechts voor iedereen, inclusief de KvK zelf, zichtbaar door die nieuwe wetten, omdat je er nu eindelijk iets aan moet gaan doen.

De obstructiepoging van de KvK is met de rechterlijke uitspraak niet alleen terzijde geschoven door bijvoorbeeld te zeggen dat databankenrecht niet mag worden gebruikt om hergebruik te beperken. Sterker, de argumentatie van KvK is geheel ondergraven: de KvK heeft helemaal geen databankenrecht.

Dat is een mooi kerstcadeau voor iedereen.

Today I learned that on 30 September the EC has initiated infringement procedures against 19 EU Member States because of failing to provide complete information on the transposition in national law of the new Open Data Directive.

Just one day before that announcement I already wrote that transposition was far from complete, but I hadn’t noticed that the day after that turned out to apply to 19 countries or about 70% of Member States.

One of those countries, unsurprisingly, is the Netherlands. Unsurprising because the work on the transposition only started in earnest last February. A year delayed because of shifting priorities due to the pandemic, and much too late to ensure timely compliance, for which the deadline was last July.

My contact on this within the responsible ministry however told me that progress has been made. An internet consultation on the new law should open shortly after New Year, meaning the text of the proposed transposition will be publicly available then. I am eager to read it.