TL;DR De Basisregistratie WOZ waarden is een basisregistratie, en openbaar bovendien. Alle overheden zijn verplicht basisregistraties te gebruiken, maar met een uitvoeringsbesluit wordt de toegang tot de WOZ waarden sterk ingeperkt. Daarmee is het in de praktijk geen basisregistratie, en wordt overheden bij de uitvoering van hun publieke taak toegang geweigerd.

Nederland heeft een Stelsel van Basisregistraties. Dat zijn een tiental verschillende registraties waarvan de gegevens noodzakelijk zijn voor het dagelijkse functioneren van de overheid als geheel. Registraties als het persoonsregister, maar ook het kadaster en bijvoorbeeld de detailkaart van Nederland. Het centrale idee is dat een basisregistratie door alle overheden wordt gebruikt, en dat de inhoud ervan als authentiek gegeven geldt. Dit heeft efficiëntievoordelen, omdat overheden dan geen eigen lijstjes of schaduwadministraties (hoeven te) voeren. En het is fijn voor burgers, die niet bij elk loket al hun gegevens telkens opnieuw hoeven op te geven. Het stelsel van basisregistraties is ook waarom het met open data redelijk goed gesteld is in Nederland, want de basisregistraties waar het niet om persoonsgegevens gaat worden zoveel mogelijk opengesteld voor iedereen (met nog altijd enkele onnodige uitzonderingen).

Om dit Stelsel goed te laten werken zijn er enkele afspraken gemaakt. Waaronder dat alle overheden verplicht zijn om de basisregistraties te gebruiken voor hun publieke taken. Omgekeerd betekent dat alle overheden ook toegang moeten hebben tot alle basisregistraties als dat nodig is voor de uitvoering van hun taken.

Eis 3: De basisregistratie wordt verplicht gebruikt door de hele overheid…Daarop zijn geen uitzonderingen… Dit betekent eveneens dat een afnemer de aangewezen gegevens uit de basisregistratie zonder nader onderzoek kan gebruiken in zijn werkproces.

Maar de basisregistratie WOZ waarden ziet dat kennelijk heel anders.

Basisregistraties zijn bij wet geregeld. Dat is ook zo voor de Basisregistratie WOZ waarden. In Hoofdstuk VI, Artikel 37 a van de Wet Waardering Onroerende Zaken staat:

Er is een basisregistratie WOZ waarin waardegegevens met bijbehorende temporele en meta-kenmerken zijn opgenomen. Het waardegegeven, bedoeld in de vorige volzin, is een authentiek gegeven…De basisregistratie WOZ heeft tot doel de afnemers te voorzien van waardegegevens.

Artikel 37 d stelt vervolgens dat als een afnemer het gegeven gebruikt op basis van een wettelijk taak (d.w.z.voor overheden betreft het een publieke taak), de afnemer het gegeven uit de basisregistratie moet gebruiken (behalve als het gegeven in onderzoek is en het bovendien niet voor belastingheffing is), en je bovendien als de afnemer je toch vraagt om dat gegeven dat volgens 37e mag weigeren. D.w.z. als een overheid jou om je WOZ waarde vraagt je kunt zeggen “kijk maar in de WOZ Basisregistratie”.

Maar daaronder in Artikel 37h staat iets onverwachts

Bij algemene maatregel van bestuur worden bestuursorganen aangewezen die bevoegd zijn tot gebruik van een waardegegeven of de daarbij behorende temporele en meta-kenmerken ten behoeve van de bij die algemene maatregel van bestuur aan te wijzen doeleinden.

Net hadden we het nog over een basisregistratie, en nu ineens over nader vastleggen welke overheden het waardegegeven mogen gebruiken, en voor welke doeleinden! Dan zal in die algemene maatregel van bestuur wel iets breeds staan….

Helaas.

Meteen wordt in de definities (Artikel 1.2.) een afnemer omschreven als bestuursorganen die de waardegegevens gebruiken ten behoeve van de heffing van belastingen door het Rijk, de gemeenten en de waterschappen. Dat is niet de hele overheid, maar slechts een beperkt deel ervan, en wijkt dus af van wat een basisregistratie dient te zijn. Kennelijk om vervolgens te kunnen regelen hoe de kosten van de basisregistratie worden gedragen, want die worden verhaald op de afnemers die het register nodig hebben voor belastingheffing (Rijk, gemeenten en waterschappen).

In Artikel 10 wordt nog een rijtje bestuursorganen genoemd die de gegevens mogen krijgen, maar alleen voor een expliciet daarbij vermelde doelstelling. Dat zijn bijvoorbeeld het CBS, het Openbaar Ministerie, het RvO, de huurcommissie, Staatsbosbeheer, en de notaris. Artikel 11 voegt daar nog een rijtje andere, particuliere, soorten organisaties aan toe, zoals verzekeraars, hypotheekverstrekkers en taxateurs.

Het merendeel van de Nederlandse overheid heeft dus geen toegang tot de Basisregistratie WOZ.

In de praktijk loopt nu al maanden een uitwisseling met een overheid die geautomatiseerd een beperkt aantal WOZ waarden nodig heeft voor de uitvoering van een publieke taak (subsidieverstrekking), omdat de toegang tot de basisregistratie WOZ wordt geweigerd op basis van Artikel 10 en 11 van het genoemde uitvoeringsbesluit. En al zijn die gegevens openbaar.

De Basisregistratie WOZ wil geen basisregistratie zijn, kortom, en het uitvoeringsbesluit bij de Wet die de Basisregistratie WOZ instelt bevat bepalingen die volledig in strijd zijn met de definitie van een basisregistratie.

Paleis Noordeinde is geen woonhuis (meer), en dus is er geen openbare WOZ waarde te vinden in het WOZ Waardenloket

Deze week lijkt er een nieuwe activiteit op het Malieveld te ontstaan: je tentje er neer zetten. Dinsdag en vandaag, donderdag zag ik er 1 eenzame tent staan, niet dezelfde. Vanochtend kwam er ook een stel agenten eens vragen wat er aan de hand is. Vanmiddag stond het tentje er nog. Het heeft in ieder geval opgeleverd dat ik nu de (interessante!) historie van het ontstaan van het Malieveld op Wikipedia heb gelezen.

20200204_084708 20200206_103123

Vandaag deed de Rechter een belangwekkende uitspraak door het wettelijk fundament onder SyRI in strijd met de mensenrechten te verklaren. Het vonnis is een boeiend stuk om te lezen, zelfs al laat het enkele belangrijke zaken nog geheel buiten beschouwing (want die waren geen onderdeel van de zaak).

SyRI is het combineren van allerlei gegevens om te komen tot een risico-analyse voor fraude met sociale voorzieningen. De rechter merkt terecht op dat het bestrijden van fraude met sociale voorzieningen belangrijk is omdat de sociale zekerheid op solidariteit is gebaseerd, en fraude die solidariteit uitholt en daarmee het draagvlak voor voorzieningen kan ondermijnen.
“Allerlei gegevens” behelst hier een lijst, opgesomd in het vonnis (paragraaf 4.17) in 17 categoriën waaronder je arbeids-, fiscale, persoons-, scholings-, pensioen-, inkomens-, huisvestings-, zorggegevens, en alles over je eventuele schulden en boetes etc. Die gegevens worden op wijkniveau gecombineerd om adressen aan te wijzen met een ‘hoger risico’ op fraude met sociale voorzieningen.

De rechter stelt nu dat al die gegevens bij elkaar brengen voor dit doel niet proportioneel is t.o.v. de inbreuk op de privacy die het betekent voor alle bewoners van een wijk waarin zo’n onderzoek wordt uitgevoerd. En dus in strijd met Artikel 8 lid 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens Artikel 8 lid 2 (geen buitensporige inmenging van het openbaar gezag in de privésfeer, PDF). Het gaat om heel veel gegevens, en bovendien is volstrekt niet transparant hoe die gegevens leiden tot een oordeel over risico’s. Mogelijk leidt het bestaan van SyRi zo juist tot een lagere bereidheid van mensen om gegevens te laten registreren, of te corrigeren, en daarmee ontstaat een feedback loop naar lagere datakwaliteit die SyRI als gereedschap ondermijnt en ook het maatschappelijk draagvlak zelf.

SyRI is sinds 2015 toegepast in Eindhoven (G.A.L.O.P. II), de Afrikaanderwijk te Rotterdam, Capelle aan den IJssel, Rotterdam Bloemhof & Hillesluis en Haarlem Schalkwijk. Altijd in sociaal zwakkere wijken. En in contrast met alle verhalen over cutting edge dingen die je met big data en algoritmen kunt doen, werkt SyRi geheel niet. Het vonnis gaat daar verder niet op in, want het was geen onderdeel van de zaak. De Volkskrant achterhaalde vorig jaar echter dat er nog géén énkel fraudegeval is opgespoord sinds SyRI in 2014 wettelijk mogelijk werd. Maar iedere inwoner van de genoemde wijken is er wel als bij voorbaat verdacht voor aangemerkt.

Technische problemen, verkeerd aangeleverde data en discussie over de manier waarop het onderzoek moest worden uitgevoerd, leidden tot vertragingen. Ook speelde soms capaciteitsgebrek een rol, bij de deelnemende organisaties. De enige keer dat er daadwerkelijk via SyRI verkregen adressen nader zijn onderzocht, in Capelle aan den IJssel, bleek die informatie al bekend of inmiddels achterhaald. (Volkskrant 27 juni 2017)

Algoritmes leveren niet veel bruikbaars op als de gegevens waar ze op los worden gelaten mager van kwaliteit zijn. En de kwaliteit van de Nederlandse data-huishouding (buiten taakspecialisten als CBS, etc) is redelijk laag. Met name juist bij gemeenten, waar SyRI voor in het leven is geroepen. En al is je data op orde, trappen algoritmes al snel open deuren in, deuren die met bestaande methoden al lang waren gevonden. Precies zoals het in Capelle aan den IJssel dus ging met SyRi, het enige geval waar er überhaupt output was. In november was ik bij een boeiende en krachtige voordracht van Karin Akkers van de Gemeente Den Bosch, die een SyRI-achtig (maar niet SyRi gebaseerd) experiment deden op zoek naar criminaliteit in wijken (ihkv ondermijning). Uiteindelijk bleek uit al het werk dat met name alleenstaande mannen tussen de 20 en 40 (ik parafraseer die getallen) een hoger risico op criminaliteit betekenen. Dat is op z’n zachtst gezegd geen nieuw inzicht. De Gemeente Den Bosch hield een feestelijke ‘data deleting’ borrel en nam afscheid van het experiment. (Wel leerden ze dat allerlei partijen van elkaar niet weten dat ze bij een bepaald gezin betrokken zijn. Ook geen nieuw inzicht, maar wel een bruikbare wake-up call voor de betrokkenen)

Je kunt ook vraagtekens zetten bij de keuze om zoiets als dit op wijkniveau te doen, de ‘wijkgerichte aanpak (WGA)’ betekent immers dat iemand ergens beslist dat jouw wijk een probleemgeval is, en dat een andere wijk dat zeker niet is. Tenzij je ook hier heldere criteria hanteert die aantoonbaar relevant zijn, liggen vooroordelen op de loer. Ja, een hele gemeente onder de loupe nemen is nog meer disproportioneel, maar het is tenminste niet stigmatiserend voor een wijk.

Ik ben ook nieuwsgierig naar wat de kosten tot nu toe zijn geweest van het gebruik van SyRi en het opzetten van de onderzoeken in de genoemde wijken. Met name hoe zich dat bedrag verhoudt met wat die gemeenten denken dat het fraudebedrag is met hun sociale voorzieningen. Proportionaliteit is niet alleen van toepassing op inbreuk op de persoonlijke levenssfeer, maar ook een factor in de publieke verantwoording van overheidsuitgaven. Nu is die verhouding sowieso zoek omdat er nergens resultaten zijn geboekt met SyRI, maar stel dat het 100% had gewerkt, hoeveel fraude had een gemeente er maximaal mee gedacht op te sporen? Hoe groot is het probleem eigenlijk, weet men dat (het CBS lijkt te weten dat het in heel Nederland bijna altijd om geringe bedragen per geval gaat), en past de (niet werkende) oplossing daar wel bij?

Capelle, RotterdamCapelle, een van de plekken waar SyRi precies niets over te melden had.

Als je big data doet, zorg dan dat je volledig transparant bent over hoe je het doet en wat je doet, dat het past bij het probleem dat je wilt aanpakken, dat alle betrokkenen ook echt een verantwoord onderzoek kunnen opzetten en uitvoeren met de juiste vaardigheden, en dat de gebruikte data op orde is en aantoonbaar relevant en noodzakelijk voor je casus. Voordat je die voorwaarden hebt ingevuld is elk bigdata project een ongericht projectiel en in zichzelf schadelijker dan enig resultaat dat er uit voort mocht komen.

I bekeek toevallig de page source van het NRC (om een artikel achter de paywall te lezen), en vond toen dit:

“NRC zoekt per direct ervaren backend- en front-end developers. Meer informatie op github.com/nrcmedia/nrc-zoekt-developer/”

Ik weet niet of het nu grappig is zo’n easter-egg, of eigenlijk bedroevend dat van niemand anders dan ontwikkelaars verwacht wordt dat ze wel eens de bron van een webpagina bekijken.

Ik kreeg de jaarlijkse aanslag voor lokale belastingen binnen, met daarin de nieuwe WOZ waardebepaling (peildatum 1-1-2019). De stijging is 8,99% t.o.v. 1-1-2018.
Over 3 jaren tijd, t.o.v. 1-1-2016, is het een stijging van 28%. Dat geeft wel aan hoe moeilijk het is voor een eerste koper, een dergelijke stijging kun je niet tegenaan werken en sparen.

Je vindt alle WOZ waarden vanaf 1-1-2015 op het WOZ Waardeloket, een openbare basisregistratie. (Die eigenlijk ook al lang open data zou moeten zijn, maar de Waarderingskamer doet zelf nog erg moeilijk over openbaarheid alleen al. “We willen eigenlijk dat het zo min mogelijk gebruikt wordt.” zei laatst een betrokkene tegen een collega. Allemaal dus wél regelmatig gebruik van maken! Use it or lose it.) Het recentste taxatierapport door je gemeente van je eigen woning vind je op mijn.overheid.nl, als je gemeente daar al aan levert tenminste. Elk jaar even downloaden voor je eigen archief, en je vindt er soms ook eerdere rapporten vanaf je koopdatum / datum waarop je gemeente werd aangesloten.

In april 2020 start er een zeer goed uitziend programma voor onderzoeksjournalisten, ‘Data als kans’ genaamd. Vijf modules van april tot en met juni, verzorgd door Beeld en Geluid, Bellingcat en LocalFocus. Bellingcat is o.a. bekend van hun onderzoeken op basis van publiek beschikbaar (foto)materiaal naar MH17, ISIS en nog veel meer.

Ik hoor niet bij de doelgroep, maar anders zou ik me hier zo voor aanmelden.
Voor iedere journalist is dit echter een aanrader en kans lijkt me.

Doen dus. Want ik wil veel minder nieuws, en veel meer journalistiek.